Zagrożenia psychospołeczne w środowisku pracy

 

Zagrożenia psychospołeczne w środowisku pracy

w kontekstach

WSPÓŁCZESNYCH PROBLEMÓW BEZPIECZEŃSTWA

I ZAGROŻEŃ CZŁOWIEKA W ŚRODOWISKU

I PROCESACH PRACY

 

GŁÓWNE TEZY DO TEMATU:

1. PRACA I JEJ ZNACZENIE W ŻYCIU CZŁOWIEKA

2. BEZPIECZEŃSTWO PRACY PROBLEMEM NASZYCH CZASÓW

3. POCZUCIE BEZPIECZEŃSTWA I ZAGROŻENIA W PRACY

4. ZAGROŻENIA W ŚRODOWISKU I PROCESACH PRACY

 

1. PRACA I JEJ ZNACZENIE W ŻYCIU CZŁOWIEKA

 

W koncepcji ekonomicznej, praca jest pewnego rodzaju towarem, jaki jednostka ludzka sprzedaje na rynku pracy w postaci sił fizycznych i moralnych, jak również kwalifikacji i umiejętności w celu produkowania dóbr i usług zaspokajających potrzeby. Praca w tym znaczeniu jest źródłem bogactwa oraz rozwoju i postępu cywilizacyjnego ale także zagrożeń, a nazywana jest pracą zawodową.

Główne funkcje pracy zawodowej przedstawia rysunek1.Źródło: Z. Wołk, Kultura pracy, Sulechów 2000, s. 11.

Praca stanowi niekiedy źródło niepowodzeń, trudności oraz zmartwień, a także może wprowadzić człowieka w stan choroby zawodowej. Niesie ze sobą zagrożenia dla życia i zdrowia.

 

2. BEZPIECZEŃSTWO PRACY PROBLEMEM NASZYCH CZASÓW

Pod koniec lat osiemdziesiątych XX wieku powstał nurt związany z organizowaniem bezpiecznych warunków egzystencji, a przede wszystkim bezpiecznych warunków pracy. Działaniom tym przypisano nazwę zarządzania bezpieczeństwem. Pojęcie bezpieczeństwa w szczególności dotyczy ochrony przed przestępstwami przeciwko życiu, jak i zdrowiu, a także obejmuje: ochronę przed kradzieżą, zagrożenia w ruchu drogowym, zanieczyszczenia oraz różnego rodzaju klęski żywiołowe. Jedną z najważniejszych potrzeb człowieka jest właśnie bezpieczeństwo. Jego zapewnienie świadczy o stopniu cywilizacyjnego i organizacyjnego rozwoju społeczeństwa2.

PIRAMIDA EGZYSTENCJALNYCH POTRZEB CZŁOWIEKA WG A. PAVLOVA

 

Bezpieczeństwo pracy może być określane jako - zespół warunków zapewniających wyeliminowanie lub maksymalne ograniczenie zajścia zdarzenia, którego skutki będą miały ujemny wpływ środowiska pracy na organizm pracujących.

 

W rozważaniach nad bezpieczeństwem i obszarami zagrożeń dla bezpieczeństwa człowieka w sytuacji pracy, bezpieczeństwo możemy rozumieć, jako stan odzwierciedlający brak zagrożeń dla bytu jednostki i społeczeństwa, określany jego stopniem wielkości3.

W strategii zarządzania bezpieczeństwem wyróżnia się cztery istotne zasady:

1. Pozytywne nastawienie do bezpieczeństwa (cel pracy bezwypadkowej może być osiągalny tylko wtedy, jeżeli ludzie będą o tym przekonani).

 

2. Świadomość bezpieczeństwa w przedsiębiorstwie (każdy człowiek powinni posiadać wiedzę, jak bezpiecznie wykonywać pracę oraz być pewnym, że wykonuje ją we właściwy sposób).

3. Prawidłowy monitoring bezpieczeństwa (należy przewidywać ryzyko).

4. Podejście społeczne (należy zmienić niewłaściwe wzorce zachowania).

Biorąc pod uwagę poziom techniki, organizacji oraz działanie człowieka można stwierdzić, że nie ma absolutnego bezpieczeństwa.

Według Kodeksu Pacy to pracodawca ponosi odpowiedzialność za stan bhp w zakładzie. Na zakres odpowiedzialności pracodawcy nie wpływają obowiązki pracowników w dziedzinie bhp oraz powierzenie wykonywania zadań służbą bezpieczeństwa i higieny pracy, czy specjalistom spoza zakładu pracy. Pracodawca zobowiązany jest chronić zdrowie i życie pracowników poprzez zapewnienie im bezpiecznych i higienicznych warunków pracy przy właściwym wykorzystaniu osiągnięć nauki i techniki. Do jego obowiązków należy organizacja pracy w sposób zapewniający bezpieczne i higieniczne warunki pracy. Powinien także dbać o przestrzeganie przepisów oraz zasad bhp, jak również wydawać polecenia usunięcia uchybień w tym zakresie oraz kontrolować wykonanie tych poleceń4.

3. POCZUCIE BEZPIECZEŃSTWA I ZAGROŻENIA W PRACY

 

Zagrożenia w otoczeniu człowieka są wszechobecne, można nawet powiedzieć, że żyjemy i działamy w przestrzeni ryzyka, dlatego nasze poczucie bezpieczeństwa nie jest stałe – jest zawsze zmienne.

ZAGROŻENIA WEWNĘTRZNE I ZEWNĘTRZNE

 

Źródło: Opracowanie własne

Zagrożenia związane z pracą ludzką wynikają z przyczyn wewnętrznych lub zewnętrznych, jak również oddziałujących komplementarnie.

4. ZAGROŻENIA W ŚRODOWISKU I PROCESACH PRACY

Efektywne rozpoznanie zagrożeń w miejscu pracy wymaga rozpoznania wszystkich możliwych źródeł zagrożeń zarówno tych technicznych, jak i środowiskowych, z uwzględnieniem psychospołecznych.

 

Powstanie określonego ryzyka na stanowisku pracy związane jest z występowaniem zagrożeń.

Czynniki niebezpieczne i szkodliwe będące źródłem zagrożeń to czynniki:

- fizyczne, - chemiczne, - biologiczne, - psychofizyczne.

Czynniki niebezpieczne, szkodliwe i uciążliwe w procesie pracy można podzielić na dwie podstawowe grupy:

A. Czynniki niebezpieczne (urazowe), które działając na człowieka mogą spowodować uraz (wypadek przy pracy).

B. Czynniki szkodliwe i uciążliwe działające na pracownika przez okres dłuższy mogą spowodować obniżenie sprawności fizycznej i psychicznej pracownika (na przykład obniżenie wydajności pracy) lub zmiany w stanie zdrowia, wywołując w ostateczności choroby zawodowe.

Czynniki te dzielimy na cztery podstawowe grupy:

1. Czynniki fizyczne

2. Czynniki chemiczne

3. Czynniki biologiczne

4. Czynniki psychofizyczne i psychospołeczne:

- obciążenia fizyczne (statyczne i dynamiczne),

- obciążenia psychonerwowe a w nich stres związany z pracą zawodową.

Stres jest niepożądaną reakcją ludzi na nadmierną presję lub inny rodzaj wymagań im stawianych. Stres związany z pracą nie jest chorobą, jeżeli jednak trwa przez dłuższy czas i jest szczególnie intensywny, może prowadzić do powstania problemów zdrowotnych o skutkach fizycznych:

- choroby serca,

- bóle pleców albo krzyża, zaburzenia żołądkowo-jelitowe i różne drugorzędne choroby.

O skutkach psychologicznych:

- niepokój i depresja.

Mimo zróżnicowanej, indywidualnej podatności na stres pewne czynniki należące do środowiska pracy mogą być obiektywnie stresujące dla większości pracowników. Wśród tych czynników wymieniane są najczęściej5:

- niesprzyjające, bądź wręcz szkodliwe dla zdrowia fizyczne środowisko pracy: hałas, niewłaściwe oświetlenie, zła wentylacja, toksyczne substancje, uciążliwe miejsce pracy itp.,

- przeciążenie pracą (zbyt dużo zadań, zbyt szybkie tempo pracy, zbyt trudne zadania) bądź niedociążenie pracą (zadania monotonne),

- brak lub zbyt mała kontrola nad procesem pracy,

- niejasność lub konfliktowość roli zawodowej,

- niewłaściwy styl zarządzania,

- „napięte” stosunki międzyludzkie,

- brak perspektyw rozwoju zawodowego.

Stres zajmuje drugie miejsce wśród najczęściej zgłaszanych problemów zdrowotnych związanych z pracą zawodową; doświadcza go 22% pracowników z 27 państw członkowskich UE (dane z 2005 r.).

 

Zmieniające się środowisko pracy stawia pracownikom coraz większe wymagania, większą potrzebę elastyczności pod względem pełnionych funkcji i posiadanych umiejętności, szersze stosowanie umów czasowych, większą niepewność zatrudnienia i intensyfikację pracy (oznaczających wzmożone obciążenie pracą i większe napięcie) oraz zaburzoną równowagę między pracą a życiem prywatnym. Stres może być przyczyną chorób i cierpienia ludzi, zarówno w miejscu pracy, jak i w domu.

Skutkiem ciągłego narażenia na stresory występujące w procesach pracy są w szczególności (obok wcześniej wymienionych):

- nasilenie się negatywnych emocji w pracy (napięcie, niepokój, znużenie, przygnębienie),

- gorszy stan zdrowia psychicznego,

- wypalenie zawodowe,

- gorszy stan zdrowia somatycznego (częstsze choroby przewlekłe, częstsze i dłuższe zwolnienia od pracy),

- niższy poziom zdolności do pracy.

Stres może także prowadzić do nieprzestrzegania zasad bezpieczeństwa w miejscu pracy i przyczyniać się do innych problemów zdrowotnych związanych z pracą, na przykład dolegliwości mięśniowo-szkieletowych.

Szacuje się, że w ostatnich latach w UE koszt stresu związanego z pracą zawodową wynosi średnio 20 miliardów euro w skali każdego roku.

Umiejętność dostrzegania zagrożeń oraz ich różnicowania pozwala na wskazywanie działań o priorytetowym znaczeniu dla zachowania bezpieczeństwa6. Dotyczy to w szczególności pracodawców, gdyż to właśnie pracodawca jest odpowiedzialny za stan bezpieczeństwa i higieny pracy i obowiązany jest chronić zdrowie i życie pracowników przez zapewnienie im odpowiednich warunków pracy.

Likwidacja lub ograniczenie oddziaływania czynników niebezpiecznych, szkodliwych i uciążliwych na pracownika zawsze powinno być jednym z podstawowym zadań działania służby bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie pracy.

 

 

 

 

 

 


 

1 Z. Wołk, Kultura pracy, Sulechów 2000, s. 10-11.
2 J. Ejdys, A. Lulewicz, Zarządzanie bezpieczeństwem w przedsiębiorstwie, Wydawnictwo Politechniki Białostockiej, Białystok 2005, s. 7.
3 M. Rybakowski, Człowiek w sytuacji pracy i jego postawy dla bezpieczeństwa, [w:] Bezpieczeństwo człowieka. Konteksty i dylematy, red. M. Rybakowski, Zielona Góra 2007, s. 166. 
4 http://www.pip.gov.pl/html/pl/doc/k0000010.pdf, 20.10.2009.
5 A. Łuczak, D. Żołnierczyk-Zreda, Stres w pracy, Bezpieczeństwo Pracy 10/2002, s. 2.
6 M. Rybakowski, Człowiek w sytuacji pracy i jego postawy dla bezpieczeństwa, [w:] Bezpieczeństwo człowieka. Konteksty i dylematy, red. M. Rybakowski, Zielona Góra 2007, s. 168.